BIST 100 Nedir?
BIST 100, Borsa İstanbul'un ana pay piyasası endeksidir. Borsada işlem gören şirketler arasından seçilen 100 hisse senedinin performansını tek bir sayıyla ifade eder.
Endeks, Türkiye pay piyasasının genel yönünü gösteren temel göstergedir. Ekonomi haberlerinde "borsa yükseldi" veya "borsa düştü" denildiğinde genellikle bu endeks kastedilir.
Endeks kodu XU100'dür.
Endeks Nasıl Hesaplanır?
BIST 100, piyasa değeri ağırlıklı bir endekstir. Bu, her şirketin endeks içindeki payının büyüklüğüne göre belirlendiği anlamına gelir.
Hesaplamada kullanılan büyüklük, şirketin toplam piyasa değeri değil fiili dolaşımdaki paylarının değeridir.
Bu ayrım önemlidir. Bir şirketin paylarının büyük bölümü kurucu ailede veya holdingde duruyorsa, bu paylar borsada alınıp satılmaz. Endeks, yalnızca gerçekten işlem gören kısmı dikkate alır.
Sonuç şudur: büyük şirketlerin endeks üzerindeki etkisi, küçük şirketlerden fazladır.
Endekste ağırlığı yüksek birkaç şirketteki sert bir hareket, endeksi tek başına yönlendirebilir. Bu nedenle "borsa yükseldi" ifadesi, tüm hisselerin yükseldiği anlamına gelmez.
Şirketler Nasıl Seçiliyor?
Endekse dahil edilecek şirketler, belirli ölçütlere göre dönemsel olarak belirlenir.
Değerlendirmede dikkate alınan başlıca kriterler şunlardır:
- Fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri. Şirketin borsada işlem gören kısmının büyüklüğü.
- İşlem hacmi. Payın ne kadar aktif alınıp satıldığı.
- İşlem görme süresi. Şirketin borsada belirli bir süredir işlem görüyor olması.
- Sıralama. Yukarıdaki ölçütlere göre oluşturulan sıralamada üst sıralarda yer alması.
Endeks bileşimi dönemsel olarak gözden geçirilir. Ölçütleri karşılamayan şirketler çıkarılır, yeni şirketler eklenir.
Bu değişiklikler piyasa tarafından izlenir. Endekse giren bir hisse, endeks fonlarının alım yapması nedeniyle talep görebilir; çıkan hisse ise tersini yaşayabilir.
Sektörel Dağılım
BIST 100'ün sektörel yapısı, Türkiye ekonomisinin bileşimini yansıtır. Ancak birebir aynı değildir.
| Sektör | Endeksteki konumu |
|---|---|
| Bankacılık | Tarihsel olarak en yüksek ağırlığa sahip sektör |
| Holdingler | Çok sektörlü yapılarıyla önemli ağırlık |
| Sanayi | Demir çelik, otomotiv, kimya, çimento |
| Havacılık ve ulaştırma | Büyük ölçekli birkaç şirket |
| Perakende | Zincir marketler ve mağazacılık |
| Enerji | Üretim ve dağıtım şirketleri |
| Telekomünikasyon | Sınırlı sayıda büyük şirket |
Bankacılığın yüksek ağırlığı, endeksin faiz oranlarına duyarlılığını artıran bir etkendir. Faiz kararları, bankacılık hisselerini doğrudan etkilediği için endekse de yansır.
Endekste teknoloji sektörünün payı, gelişmiş ülke borsalarına kıyasla düşüktür. Bu, Türkiye ekonomisinin yapısal bir özelliğidir.
Endeksi Ne Etkiler?
Faiz oranları
En belirleyici etkendir. Faiz yükseldiğinde iki yönlü baskı oluşur: şirketlerin finansman maliyeti artar ve mevduat gibi alternatif yatırımlar cazip hale gelir.
Ayrıca yüksek faiz, gelecekteki kârların bugünkü değerini düşürür. Bu, hisse değerlemelerini aşağı çeker.
Enflasyon
Yüksek enflasyon, hem maliyetleri hem de fiyatları artırır. Şirketlerin nominal kârları büyür ancak reel performans farklı olabilir.
Enflasyon muhasebesi uygulaması, bilançoların okunmasını değiştirmiştir. Nominal kâr artışı, her zaman reel bir iyileşme anlamına gelmez.
Kur hareketleri
Etkisi şirketten şirkete değişir. İhracatçı şirketler kur yükselişinden yararlanırken, ithal girdi kullanan şirketler olumsuz etkilenir.
Döviz borcu olan şirketlerde ise kur artışı, bilançoda kur farkı zararı yaratır.
Yabancı yatırımcı akışı
Yabancı yatırımcıların Türkiye pay piyasasındaki payı, endeksin yönü açısından izlenen bir göstergedir. Giriş dönemleri endeksi destekler.
Küresel risk iştahı
Gelişmekte olan piyasalara yönelik genel eğilim, Türkiye'yi de etkiler. Küresel faizlerin yükseldiği dönemlerde bu piyasalardan çıkış görülebilir.
Şirket bilançoları
Üç aylık finansal sonuçlar, tek tek hisseleri ve dolayısıyla endeksi etkiler.
Enflasyon Ortamında Borsa
Yüksek enflasyon dönemlerinde borsa endekslerinin okunması özel dikkat gerektirir.
Nominal olarak yükselen bir endeks, reel olarak değer kaybediyor olabilir. Ayrım şöyle yapılır:
Nominal getiri: Endeksin TL cinsinden yüzde değişimi.
Reel getiri: Nominal getiriden enflasyonun arındırılmış hali.
Bir endeks yılda yüzde 40 yükselirken enflasyon yüzde 50 ise, reel olarak değer kaybı yaşanmıştır.
Aynı mantık dolar bazlı hesap için de geçerlidir. Endeksin dolar cinsinden değeri, TL bazlı performanstan farklı bir tablo gösterebilir.
Bu nedenle uzun dönemli karşılaştırmalarda, endeksin hangi bazda hesaplandığına dikkat etmek gerekir.
Endekse Nasıl Yatırım Yapılır?
BIST 100 bir hesaplama sonucudur; doğrudan alınıp satılamaz. Ancak endeksi izleyen araçlar bulunur.
- Borsa yatırım fonları. Endeksteki hisseleri aynı ağırlıkla tutan ve borsada işlem gören fonlar.
- Yatırım fonları. Endeksi izlemeyi hedefleyen fon türleri.
- Vadeli işlem sözleşmeleri. Endeks üzerine yazılmış türev ürünler.
- Doğrudan hisse alımı. Endeksteki hisselerin bireysel olarak alınması.
Endeks fonlarının avantajı çeşitlendirmedir: tek bir işlemle 100 şirkete dağılmış bir pozisyon oluşturulur. Bu, tek bir şirketin kötü performansının etkisini sınırlar.
Buna karşılık fon yönetim gideri ve endeksin kendisiyle fon arasındaki küçük performans farkları dikkate alınmalıdır.
Borsa İstanbul'un Kısa Tarihi
Türkiye'de organize menkul kıymet ticaretinin geçmişi on dokuzuncu yüzyıla uzanır. Ancak modern borsanın kuruluşu 1985 yılındadır.
İşlemler 1986'da başladı. O dönemde işlem gören şirket sayısı ve hacim, bugünkünün çok altındaydı.
| Dönem | Gelişme |
|---|---|
| 1985-1986 | Borsanın kurulması ve işlemlerin başlaması |
| 1990'lar | Halka arzların artması, yabancı yatırımcıya açılım |
| 2000-2001 | Bankacılık krizi ve sert düşüş |
| 2005 | Endeks hesabında altı sıfırın atılması |
| 2013 | Kurumsal yapının yeniden düzenlenmesi |
| 2020 sonrası | Bireysel yatırımcı sayısında büyük artış |
Son satır, piyasanın yapısında önemli bir değişime işaret eder. Düşük faiz dönemleri ve dijital erişimin kolaylaşması, borsaya katılan bireysel yatırımcı sayısını belirgin biçimde artırmıştır.
Bu değişim, piyasa dinamiklerini de etkilemiştir. Bireysel yatırımcı ağırlığının artması, belirli hisselerde yoğun ilgi dönemlerine yol açabilmektedir.
Endeks Ailesi
Borsa İstanbul'da yalnızca BIST 100 değil, farklı amaçlara hizmet eden çok sayıda endeks hesaplanır.
Başlıca gruplar şunlardır:
- Büyüklük endeksleri. BIST 30, BIST 50, BIST 100 gibi şirket sayısına göre tanımlanmış endeksler.
- Sektör endeksleri. Bankacılık, sınai, hizmetler, teknoloji gibi sektörel gruplamalar.
- Tematik endeksler. Sürdürülebilirlik, temettü ve kurumsal yönetim gibi belirli ölçütlere göre oluşturulan endeksler.
- Bölgesel endeksler. Şirketlerin merkezlerinin bulunduğu illere göre gruplandırma.
Sektör endeksleri, piyasa içindeki ayrışmayı görmek için değerlidir. Örneğin bankacılık endeksi yükselirken sınai endeksin düşmesi, faiz beklentilerindeki bir değişime işaret edebilir.
Temettü endeksleri ise düzenli kâr payı dağıtan şirketlere odaklanır. Bu şirketler genellikle daha oturmuş ve daha az oynak bir profil gösterir.
Piyasa Değeri ve Halka Açıklık
Endeks hesabında kullanılan "fiili dolaşımdaki pay" kavramı, Türkiye piyasası için özellikle önemlidir.
Türkiye'de birçok şirketin paylarının büyük bölümü kurucu ailelerde veya holding yapılarında bulunur. Borsada işlem gören kısım, toplam sermayenin küçük bir oranı olabilir.
Bunun sonuçları şunlardır:
- Likidite. Halka açıklık oranı düşük hisselerde işlem hacmi sınırlı kalabilir. Büyük emirler fiyatı hareket ettirir.
- Fiyat oynaklığı. Az sayıda payın el değiştirmesi, sert hareketlere yol açabilir.
- Endeks ağırlığı. Büyük bir şirket, halka açıklık oranı düşükse endekste beklenenden küçük bir ağırlığa sahip olabilir.
- Yönetim kontrolü. Çoğunluk hissedarın kararları, azınlık paydaşları doğrudan etkiler.
Bu yapı, Türkiye piyasasını gelişmiş ülke piyasalarından ayıran özelliklerden biridir. Bir hisseyi değerlendirirken halka açıklık oranına bakmak, likidite riskini anlamak açısından gereklidir.
Yabancı Yatırımcı Payı
Borsa İstanbul'da yabancı yatırımcıların payı, uzun süre yakından izlenen bir göstergedir.
Bu payın önemi şuradan gelir: yabancı sermaye girişi hem hisse fiyatlarını hem de döviz arzını etkiler.
Yabancı yatırımcı davranışını belirleyen etkenler şunlardır:
| Etken | Etkisi |
|---|---|
| Küresel faiz düzeyi | Gelişmiş ülke faizleri yükseldiğinde çıkış eğilimi artar |
| Kur beklentisi | Değer kaybı beklentisi, dolar bazlı getiriyi tehdit eder |
| Değerleme | Ucuz çarpanlar giriş için çekici olabilir |
| Politika öngörülebilirliği | Belirsizlik, risk primini yükseltir |
İkinci satır Türkiye için özellikle belirleyicidir. Bir yabancı yatırımcı için önemli olan, hissenin TL bazında değil dolar bazında ne kadar kazandırdığıdır.
Hisse TL bazında yüzde 30 yükselirken kur yüzde 40 arttıysa, dolar bazında zarar edilmiş olur. Bu, yabancı yatırımcının kur beklentisine neden bu kadar duyarlı olduğunu açıklar.
Temettü ve Bedelsiz Pay
Borsa yatırımcısının karşılaştığı iki kavram sık karıştırılır.
Temettü, şirketin dağıttığı kâr payıdır. Nakit olarak yatırımcının hesabına geçer. Dağıtım günü hisse fiyatı, dağıtılan tutar kadar düşürülür; bu bir kayıp değil, değerin nakde dönüşmesidir.
Bedelsiz pay, şirketin iç kaynaklarını sermayeye ekleyerek yeni pay dağıtmasıdır. Yatırımcının pay adedi artar, ancak toplam değeri değişmez. Fiyat, artış oranında düşürülür.
Bedelsiz pay bir kazanç değildir. Bir pastanın daha çok dilime bölünmesine benzer; pastanın büyüklüğü aynı kalır.
Yine de bedelsiz pay duyuruları piyasada ilgi görür. Bunun nedeni, işlemin genellikle güçlü bir bilanço ve büyüme sinyali olarak okunmasıdır.
Endeks hesabında bu işlemler dikkate alınır; endeksin sürekliliği bozulmaz.
Endeks Takibi İçin Pratik Notlar
BIST 100'ü izleyenlerin bilmesi gereken noktalar şunlardır:
Endeks tek başına yeterli değildir. Piyasa değeri ağırlıklı yapısı nedeniyle, endeksin yönü hisselerin çoğunluğunun yönünü yansıtmayabilir. Yükselen ve düşen hisse sayısı da izlenmelidir.
İşlem hacmi önemlidir. Düşük hacimle gerçekleşen bir yükseliş, yüksek hacimli bir yükselişten farklı bir anlam taşır.
Sektör ayrışması bilgi verir. Hangi sektörlerin öne çıktığı, piyasanın hangi beklentiyi fiyatladığını gösterir.
Reel getiriyi hesaplayın. Yüksek enflasyon ortamında nominal getiri yanıltıcı olabilir.
Uzun vade farklıdır. Kısa vadeli hareketler haber akışına, uzun vadeli seyir ise şirketlerin kârlılığına bağlıdır.
Bu sayfadaki bilgiler yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Pay piyasası risk taşır ve geçmiş performans gelecekteki getiriyi garanti etmez.
Sık Sorulan Sorular
BIST 100 ile BIST 30 arasındaki fark nedir?
BIST 30, endeksteki en büyük 30 şirketten oluşur ve vadeli işlem piyasasının dayanağıdır. BIST 100 daha geniş bir kapsam sunar ve piyasanın genel yönünü daha iyi temsil eder.
Endeks yükseldi ama hissem düştü, neden?
Endeks, piyasa değeri ağırlıklıdır. Birkaç büyük şirketteki yükseliş endeksi yukarı taşıyabilirken, hisselerin çoğunluğu düşüyor olabilir.
Endeksin bileşimi ne sıklıkla değişir?
Endeks bileşimi dönemsel olarak gözden geçirilir. Belirlenen ölçütleri karşılamayan şirketler çıkarılır, yeni şirketler eklenir.
Borsa saatleri nedir?
Pay piyasası, hafta içi belirli saatler arasında açıktır ve seans yapısı içinde işler. Güncel seans saatleri için borsanın resmî duyurularına bakılmalıdır.
Güncel Değer ve İlgili Sayfalar
Bu sayfadaki BIST 100 değeri seans içinde güncellenir. Grafik son üç aylık seyri gösterir.
Karşılaştırma için BIST 30 sayfasına, küresel endeksler için S&P 500 ve DAX sayfalarına bakabilirsiniz. Endeksteki şirketleri hisse senetleri sayfasından inceleyebilir, kur etkisi için dolar kuru sayfasına göz atabilirsiniz.